با توجه به سلسله اسناد روایات، فهرست نسبتا مفصلی از مشایخ حدیث ثقه الاسلام کلینی در کتاب مشهور الکافی، به دست می آید که تعداد ایشان سی و هفت نفر شمرده شده است. در نوشته حاضر، به معرفی این مشایخ به ترتیب الفبای کنیه از ابن بابویه تا محمدبن یحیی عطار، ابوجعفر قمی، پرداخته شده است. در ذیل هر شخصیّت، تعداد روایات، مشایخ، راویان و در برخی موارد، توضیحات مختصری ارایه شده است. راویان روایات به دو دسته راویان کم حدیث و راویان مکثر تقسیم شده است. بر اساس تعاریف ارایه شده، راویان کم حدیث راویانی اند که روایت شیخ کلینی از آنان اندک است؛ از جمله: ابن بابویه، ابوبکر حبال، علی بن موسی و حسن بن خفیف. راویان مکثر نیز شامل راویان و مشایخی اند که شیخ کلینی احادیث زیادی از آنان نقل کرده است. از جمله آنها می توان به احمدبن ادریس، حمیدبن زیاد، محمدبن یحیی و علی بن محمد کلینی اشاره کرد.    

با توجه به شیوع کتابت و نقش اساسی آن در حفظ و ضبط حدیث شیعه و انتقال آن به نسل های بعد و صاحبان کتب اربعه، این مساله مهم طرح می شود که چه راه هایی برای شناسایی مصادر تالیف کتاب الکافی به عنوان مهمترین کتاب از بین کتب اربعه وجود دارد. این مساله، با طرح موضوع مشایخ اجازه و نقش آنان در اسناد الکافی، قابل پیگیری خواهد بود. از ثمرات مهم این مطلب، تاثیر جدی آن در بررسی سندی روایات الکافی است که در شرایطی می توان از ضعف مشایخ اجازه چشم پوشید. برای شناسایی مشایخ اجازه، ابتدا با بررسی آماری روایات مشایخ در اسناد الکافی، مشایخ اجازه محتمل استخراج می گردد. سپس از راه کتب فهرست و همچنین تحلیل اسناد مختلف در الکافی و تطبیق با سایر مصادر، شیخ اجازه بودن ایشان تثبیت خواهد شد. این روش ها، ضمن بیان مواردی از کاربرد آنها، تبیین شده و در پایان، برخی نمونه های دیگر نیز ذکر شده است.

چکیده فارسی:احمدبن علی نجاشی، یکی از متخصصان برجسته علم رجال و کتابشناسی است و رجال او در میان چهار کتاب اصلی علم رجال شیعه، مهم ترین کتاب به شمار می رود. او نزد استادان زیادی که برخی از آنان از برجسته ترین دانشمندان فن رجال و کتابشناسی بودند، تلمذ کرد. علاوه بر این، با دسترسی به منابع و کتاب های متعدد دانشمندان امامی و بعضا غیر امامی و مطالعه دقیق آن ها، زمان طولانی را صرف به دست آوردن شناخت ژرف نسبت به دانشمندان شیعه و کتاب های آنان کرد. سابقه توثیق عام نجاشی از مشایخ خود به زمان علامه حلی برمی گردد؛ هر چند این دیدگاه آن گاه از سوی سید بحرالعلوم به طور جدی تر مطرح گردید. نجاشی ملتزم بوده است تنها از استادانی روایت کند که «ثقه» باشند. این التزام او با تجزیه و تحلیل عبارات نجاشی درباره شماری از مشایخ، مشهود است. دلالت این عبارات، ظاهر و بلکه در مواردی صریح است، اما این توثیق فقط شامل آن عده از مشایخ نجاشی است که او از آنان استماع کرده است، حال آنکه گروهی از محققان دلالت این عبارات را ناقص و ناکافی برشمرده اند و وثاقت مشایخ نجاشی را به دلیل التزام او به عدم روایت بدون واسطه از ضعفا، و عدم آگاهی او از وضعیت رجالی گروهی از استادان خود در برهه ای از زمان، و وجود برخی از ضعفا در میان مشایخ او انکار کرده اند. اما با توجه به آشنایی نزدیک نجاشی با استادان خود و مصاحبت طولانی با آنان می توان چنین استظهار کرد که نجاشی صرفا یا از طریق حس و یا بر اساس شهادت حسی دیگر استادان خود، از تمامی مشایخی که مستقیما از آنان استماع کرده، شناختی کافی داشته است و روایت نجاشی از برخی ضعفا در مطاوی کتاب رجال، متعلق به دوره پیش از ضعف آنان بوده است. چکیده عربی:یعتبر احمد بن علی النجاشی أحداً من المتخصصین البارعین فی علم الرجال و التعرّف علی الکتب، و یعدّ رجاله أهمّ کتاب رجالیّ بین کتب الشیعة الأربعة الأصلیة فی علم الرجال. و تخرّج علی ید أساتذة کثیرین، بعضهم من أبرز علماء فن الرجال و معرفة الکتب، علاوة علی انهّ قضی مدة طویلةً لیتعرّف الی علماء الشیعة و کتبهم تعرفاً عمیقاً، و قد تسنّی له هذا الامر بما عثر علی منابع عدیدة العلماء الامامیین و کتبهم طوراً و طوراً آخر من غیرهم، و تقصّیها أعمق تقصّ. و ترجع خلیفة توثیقه العلم من مشایخه الی زمن العلامة الحلّی(ره)؛ رغم أن سید بحر العلوم قد أظهر هذه الرؤیة بصورة جادة فیما بعد. و تعهّد النجاشی أن تروی من أساتذة یوثق بهم فقط و یلوح هذا التعهد و الالتزام من دراسة عبارات النجاشی عن عدد من المشایخ، تلک تعبیرات التی تکون واضحة الدلالة علاوة علی صراحتها أحیاناً، لکن هذا التوثیق یشمل اولئک المشایخ الذین استمع الیهم، ناهیک عن أن جماعة من الباحثین اعتبروا دلالة هذه العبارات ناقصة غیر کافیة، و أنکروا ثقة مشایخ النجاشی لالتزامه فی عدم روایته عن الضعفاء دون واسطة و عدم معرفته لمواقع بعض من اساتذته الرجالیة فی حقبة من الزمن و وجود جماعة من الضعفاء. لکننا نستظهر معرفة النجاشی لأساتذته من قریب و مخالطته الطویلة ایاهم، بأنّه کان علی جناح کبیر من المعرفة لمشایخة الذین استمعهم مباشرة، اما من طریق حسه أو شهادة الآخرین الحسیة، و ترجع روایة النجاشی من جماعة من الضعفاء فی طیّات کتاب الرجال ألی تلک البرهة التی لم تکونوا ضعفاء.

شرح حال نویسی عرفانی، به طور کل، و «مقامات نویسی»، نگارش شرح حال یکی از اولیا و مشایخ صوفیه، به طور خاص، نقش ویژه ای در گذشته فرهنگی و اجتماعی ایرانیان داشته و در ذهن و زبان بهترین شاعران و نویسندگان فارسی زبان، پس از قرن پنجم، تاثیر عمده ای به جای گذاشته است، بنابراین، یکی از ژانرهای مهم تاریخ ادبیات عرفانی به شمار می رود؛ گرچه، با همه ارزش و اهمیتش، چنان که باید شکافته و شناخته نشده است. پژوهش حاضر تلاشی است برای بررسی زبان و گفتمان دو متن از این نوع و مقایسه تفاوت ها و تغییراتی که در جریان تحولات نهاد تصوف در زبان این گونه متون بروز و ظهور یافته است. متن نخست، سیرت ابن خفیف (د 371 ق)، که به دست ابوالحسن دیلمی و در نیمه دوم قرن چهارم تالیف شده، از قدیم ترین مقامات مشایخ صوفیه است و مقامات ژنده پیل، کهن ترین و گسترده ترین شرح حال احمد جام (د 536 ق)، آخرین نمونه از مقامات عرفانی است که از قرن ششم (تا زمان حمله مغول) در دست داریم. روش تحقیق در این پژوهش روش کیفی است، اما در فرایند تحقیق، هر جا لازم بود، از داده های کمی استفاده شد. در پژوهش حاضر، داده ها و اطلاعات (حکایات مندرج در مقامات) بر اساس مبانی روش شناسی فرکلاف در سه سطح، «توصیف»، «تفسیر»، و «تبیین»، تحلیل شده است.

داستان یوسف و زلیخا از جذاب ترین قصه های قرآنی است که ذوق و اندیشه پویای شاعران و راویان را بر آن داشته که به طبع آزمایی در مورد این قصه بپردازند. خاوری نیز از آن گروه شاعرانی است که توانایی خود را در سرودن این قصه به کمال نشان داده است. از طرفی برای نشان دادن چهره واقعی این شخصیت الهی و فرزند صدیق یعیوب، باید قرآن را منبع اساسی بیان زندگی او قرار داد. در بررسی تطبیقی این کتاب با قرآن کریم و تفسیر المیزان روشن شد که شاعر با رعایت جنبه های دینی تاریخی، اخلاقی و غیره، از قرآن برای سرودن مثنوی خود استفاده کرده و حتی پند و اندرز حکیمانه خود را در قالب قصه برای خوانندگان عرضه کرده است. او با قدرت مبالغه آمیز خود به خوبی از عهده پردازش داستان بر آمده و بخش های دیگری نیز به آن افزوده است و جذابیت قصه را چند برابر کرده است. این مقاله بر این است تا ضمن مقایسه موضوعی داستان با سه منبع قرآن، تفسیر المیزان و یوسف و زلیخای خاوری تحلیل ساده روان شناختی نیز از قصه ارائه کند.

یکی از مهم ترین موضوعاتی که در اکثر آثار اخلاقی، حکمی و ادبی گذشته ی ما بدان پرداخته شده، بحث حکمت عملی یا به طور عام اخلاق و ملکات انسانی است. از دیرباز شاعران و نویسندگان، مسئولیت حساس ترسیم چهره ی زیبای فضایل اخلاقی و نیز تصویر زشتی رذایل اخلاقی را برای نشان دادن مرز بین ارزش ها و ضد ارزش ها، بر عهده داشته اند. یکی از آثار حماسی زبان فارسی که در اواخر سده ی پنجم سروده شده، بهمن نامه، اثر حکیم ایرانشاه ابن ابوالخیر می باشد که به موضوع زندگی بهمن پسر اسفندیار و نبردهای او با خاندان رستم پرداخته است. حکیم ایرانشاه توانسته است آموزه های دینی، اخلاقی، اجتماعی، آموزه های تدبیر منزل و سیاست مدن را به گونه ای شیوا در سراسر این اثر بازتاب دهد؛ نوشتار حاضر جنبه های مختلف تدبیر منزل در منظومه ی بهمن نامه را بررسی کرده است. یافته ها نشانگر این است که ایرانشاه ابن ابوالخیر، علاوه بر آشنایی با آثار حکمی ایران باستان، آشنایی کامل به اعتقادات و معارف اسلامی داشته و آن را به طرز زیبا در این اثر، به رشته ی نظم کشیده است.

هم زمان با گسترش دامنه نفوذ فکری و روحانی مشایخ خراسان، شاهد گسترش نحله های صوفیه در آذربایجان و ظهور چهره های اصیل تصوف در این منطقه هستیم. نخستین صوفیان تبریز از سده های سوم تا پنجم، در مبانی و اصول عمدتا به مکتب خراسان توجه داشتند و با آنچه در مکتب بغداد می گذشت، ناآشنا بودند. شیخ ابواسحاق ابراهیم بن یحیی جوینانی، نخستین چهره مکتب عرفان آذربایجان، از شاگردان بایزید بسطامی بود که تصوف خراسان به وسیله او به آذربایجان راه گشود. از دیگر چهره های تصوف آذربایجان در این دوره، ابونصر شروانی از مریدان ابوسعید ابی الخیر است که او را باید واسطه انتقال مشرب خراسان به شروان در ناحیه اران (جمهوری آذربایجان) دانست. آذربایجان، در مقطعی پذیرای عارفان خراسان بود. مسافرت های احمد غزالی، یحیی باخزری و نظام الدین غوری از این جمله است. همچنین دو روایت از هجویری در کشف المحجوب، دلیلی دیگر براین ادعاست. مشایخ آذربایجان نه تنها در سده های نخستین، که در دوران نضج و اوج گیری مکتب عرفان تبریز (سده های ششم تا هشتم) نیز همچنان به خراسان توجه داشتند. آثارصوفیانه موجود در مجموعه خطی ارزشمند سفینه تبریز شاهد عدلی براین دعوی است.ما ضمن بیان شواهدی از متون درجه اول تصوف پیرامون مناسبات مشایخ آذربایجان و خراسان، درصدد تبیین این نکته ایم که مکتب عرفان تبریز، ضمن برخورداری از ویژگی های منحصر عرفان آذربایجان، در طول تاریخ تصوف، به چشمه جوشان عرفان خراسان متصل و از آبشخور این چشمه سیراب بوده است.

ادبیات صوفیه در دو صورت منثور و منظوم آن، بخشی بزرگ و مهم از ادبیات فارسی است با گونه ها و زیرگونه های متنوعی چون دستینه ها و آثار منثور و منظوم تعلیمی و نیز آثار خلاقه ای که گزارش گر لحظات شور و اشراق صوفی در زبانی غنایی یا رمزی(سمبلیک) است. یکی از مواد اصلی و مشترک در میان تقریباً تمامی این انواع گوناگون، نقل «حکایات» و «اقوال» مشایخ صوفی است. این پژوهش کوششی است برای ارائۀ تصویری دقیق و مستند از کمّ و کیفِ بازتابِ «حکایات» (و نه اقوالِ) مشایخ صوفی در مهم ترین منظومه های تعلیمی صوفیانۀ فارسی شامل حدیقة‎الحقیقۀ سنایی، مثنوی معنوی مولانا، و هفت اورنگ جامی. نتایج این پژوهش نشان می دهد از مجموع 300 حکایت منقول در مجموع این آثار، گذشته از حکایات منسوب به پیران ناشناس (47 حکایت)، که بالاترین میزان حکایات را تشکیل می دهد، بیشترین حکایت ها به ترتیب مربوط به بایزید(با 24مورد)، ابوسعید ابوالخیر(با 21 مورد) و شبلی(با 20 حکایت) است. همچنین حدود یک چهارم از مجموع کل حکایات، «حکایات کرامات»اند و مضمون بقیۀ حکایات، تعلیم معارف و مفاهیم صوفیانه است. گفتنی است در نگاهی تاریخی و تطبیقی، به روشنی می توان افزایش توجه به نقل حکایاتِ کرامات را در فاصلۀ سنایی تا مولانا دید؛ چنان که در حدیقة الحقیقه، هیچ حکایت کرامتی نقل نشده اما از میان 26 حکایت منقول در دفاتر ششگانۀ مثنوی مولانا، 15 حکایت، (یعنی حدود 60درصد حکایات) کرامت محور است. درنهایت نیز می توان مجموع منظومه های صوفیانۀ فارسی را در مقایسه با انواعی همچون تذکره ها و اولیانامه ها و نیز عده ای از دستینه های کهن عربی، برخوردار از توجه کمتری به حکایات کرامات تلقی کرد.